Ngā Tohutohu Whakataetae – Mōhiohio Whānui


Tirowhānui

E ū ana ana Te Tāhuhu o Te Mātauranga ki te rongo i te reo o te ākonga. Kua tuku pātai mātou ki ngā ākonga mō te āhua o tēnei mea te 'toiora' ki a rātou. E whakamahi ana te rōpū Kaupapa Tikanga Toiora Ākonga i aua urupare ki te hanga i tētahi huinga pātai, ngā 'tikanga toiora' rānei. E hiahia ana mātou kia whakamahi koe i aua tikanga ki te whakawhanake i tētahi utauta e āhei ana ngā ākonga te whakamahi ki te hopu i ā ratou anō urupare i runga i te māmā me te auau. E hiahia ana mātou i roto i te wā ki te whakamahi i tēnei mōhiohio ki te whakapiki i te wheako toiora o ngā ākonga i tō rātou kura me tō rātou taiao ako mā te tautoko i ngā kura.

I tīmataria tēnei kaupapa i Hōngongoi 2021. Mai i te Wāhanga 1 o te tau 2022 e kohikohi ana mātou i te reo ākonga kia mārama haere ai mātou ki te tikanga o te 'toiora' ki a rātou. Ka āwhina mai aua mōhiohio ki te whakawhanake i tētahi huinga o ngā tikanga toiora – kei raro ērā i te tae kikorangi. Ko te wāhanga whai ake o tā mātou kaupapa ko te hoahoa ngātahi i te utauta me ngā ākonga. Kua kōwhiri mātou kia whakatinanahia taua wāhanga hei whakataetae hoahoa ā-āria – kei raro i te tae kōwhai. 

Hei tukunga ā-tīma, ko tā koutou he whakamārama hei ariā waitara me te hoahoa i te utauta ka whakamahia e ō koutou hoa ākonga ki te hopu, aroturuki me te tuari i aua mōhiohio toiora i runga i te āhua e whaitake ana, e mārama ana, me te whai tikanga.

alt

Ki ō mātou whakaaro ko te ara tino pai me whai hei whakawhanake i tētahi taputapu ka whakamahia e te tino nui ka taea o ngā ākonga ko te arotahi ki te whakawhanake i tētahi utauta matihiko. E whakapono ana mātou kei ngā ākonga ngā pūkenga hāngai hira mō te ārahi tahi i tēnei wāhanga o te kaupapa. Māu tēnei utauta, ā, e mōhio kē ana koe 'he aha ka pai ki a koe' e pā ana ki ngā utauta matihiko ka pārekareka, ka pupuri i tō aro, ka whai uara hoki ki a koe.

He paetukutuku pea tō rongoā matihiko, he taupānga rānei ka whakamahia ki te waea atamai, te rorohiko rānei. Ko te whakaritenga, me matihiko taua utauta, ka mutu ka taea te whakamahi i tētahi pūrere matihiko, ahakoa te momo. Me mōhio tonu, ehara i te mea me hanga i tētahi utauta e mahi ana, ehara hoki i te mea me ako koe i ngā marau hangarau matihiko. E mōhio ana koe ki ō hoa ākonga, ki tāu e pai ai me tērā ehara i te pai i runga arapāho pāpori.

He whakataetae tēnei mō te hanga i te taupānga ao tūturu, ā, mō te tukanga o te waihanga me te rapa rongoā. E wātea ana ki ngā tīma ākonga katoa he pai ki a rātou te wero o te hanga rongoā ao tūturu. E ai ki tā mātou mahere, ka whakamahia ngā otinga o tēnei whakataetae ki te whāngai mōhiotanga ki tā mātou rongoā utauta whakamutunga. E mea ana mātou ka whai wāhi te tīma toa ki te mahi i te taha o tā mātou rōpū kaiwhakawhanake ki te hanga i te rongoā. Tērā pea ka whai wāhi tō tukunga ā-tīma ki tētahi utauta ka whakamahia e ngā ākonga katoa o Aotearoa!

Kia oti pai ai tēnei, me mārama ki te āhua o te hua e kimi nei mātou, ki tana pūtake, me te āhua e hiahia ana mātou kia whakamahia. Me whai whakaaro me te rapu i ētahi atu mōhiohio e hāngai ana kia whai mōhio ai tō tīma ki te huarahi hoahoa ka whāia. Ā, i runga anō i taua māramatanga, me whakaatu i te rōpū kaiwhakawā ka pēhea tā koutou whakahoahoa ā-ariā i tā koutou hua e whakatutuki ai i tōna pūtake hanga.

He aha tēnei mea te Hoahoa ā-Ariā?

Whakamahia ai te kupu 'hoahoa ā-ariā' ki te whakaahua i te wāhanga tīmata o te tukanga hoahoa. Ki a mātou nei, ko te pūtake he mārama haere ki te pūtake me ngā taumahinga o te utauta ka tahi, he āta kōrero me te whakaahua i tō rongoā ka rua. Me uru ki roto te rerenga mō te whakamahi i te utauta, te tukanga, te ara rānei ka whāia e te kaiwhakamahi ina whakamahi, ki hea pāhekoheko ai, honohono ai rānei ana taumahinga rerekē, me te komokomo rautaki e whakarite ai ka whakamahi te kaiwhakamahi i te utauta me te whakaoti i te mahi.

Me whai wāhi anō hoki ki te tukanga hoahoa whānui te hanga i te tauira whakamātau, te whakamātau i taua tauira, te whiwhinga urupare me te whakamahine, te whakamātau anō, te whakamahine anō, te aha, te aha. Kia mārama ai, ka hiahia mātou kia kite ka pēhea tō hoahoa e mahi ai e ai ki ngā wheako o te kaiwhakamahi. Nā reira, e hiahia ana mātou kia kite i ngā ata me ngā kupu tērā ka whakaatu mai e mārama ana koe ki ngā mahi me mahi e te utauta, me te āhua e whakamahi ai ōu kaiwhakamahi (ētahi atu ākonga) i te utauta me te whakatere hoki i taua utauta. I taua wā tonu, me whakaatu mai kua whakaaroaro koe mō te āhua ka whakawhanakehia pea tō utauta kia puta mai he hua ka mahi mā te āta aro ki ngā wāhanga ka whāia e te kaiwhakamahi i tana whakamahinga me te āhua e honohono ai aua wāhanga tētahi ki tētahi. KĀORE RAWA mātou e hiahia kia whakawhanake koe i tētahi tauira mahi o tō utauta.

Ko te hiahia, kia kaha mai tō mātou māramatanga ki te āhua e kite ai koe i tētahi kaiwhakamahi e whakatere haere ana i te utauta, me te pūtake e pēnā ai tō hoahoa kia tutuki ngā taumahinga me ngā āhuahira hoahoa matua. Me uru pea ki tō rongoā hoahoa ngā huahua ariā, ngā tātuhinga, ngā tauira āhuahira, ngā mahi toi, ngā hoahoa ripo, ngā hoahoa pūnaha, te kaupapa whai whakaahua, ngā papa kōrero, ngā aha atu. Ehara i te mea me whakauru mai koe i te katoa o ēnei mea, engari me maumahara tonu e hiahia ana mātou kia āta mārama ki tā koutou rongoā whakamutunga.

Ko wai mā ka whakamahi i te taputapu?

Ka whakamahia te rongoā e hoahoa ana tō tima e ngā ākonga i ngā Tau 7-13+.

Ko tōna tikanga, ka whai wāhi ki tō rōpū kaiwhakamahi ūnga ngā ākonga nō ngā kapapori me ngā ahurea kanorau, ko ērā pea kāore e kōrero ana i te reo Ingarihi hei reo tuatahi, ko ērā whai matea ako, ko ērā e hauā ana, me ngā ākonga whai tuakiri pāpori kē.

Mō ngā take o te whakataetae nei, me whai whakaaro me pārekareka tō rongoā, ka auau te whakamahia, me whai uara hoki ki te taupori ākonga kanorau me te rerekē, taea noatia: 

  • Ngā ākonga mai i te 11-18 tau te pakeke (tae atu rānei ki te 21 tau mō ngā ākonga whai hiahia ako tāpiri)
  • Ngā ākonga kua whakaurua ki ngā taumata Tau ōrite ki ēnei: 7-13+ (Kia mōhio koe: ka āhei ngā ākonga hauā te noho ki te kura ā muri i te Tau 13)
  • Ngā ākonga whai matea ako tāpiri, inati hoki/rānei, tae atu ki a rātou me te awhe ako o te tāpiri/tango taumata Tau 3 ina whakatauritea ki ki ō rātou tau tūturu e haere ana ki te kura
  • Ngā ākonga ira tangata kanorau
  • Ngā ākonga nō ngā ao mātāwaka rerekē, tae atu ki te Māori, Pākehā, Te Moananui-a-Kiwa, Āhia, Āwherika, Amerika Ratini, Rāwhiti Waenga
  • Ngā ākonga ko te reo Ingarihi tō rātou reo tuarua
  • Ngā ākonga hauā.

Me aha te utauta nei?

Ko tā mātou hiahia mō te utauta:

  1. Me pūrongo i ngā hangapori o te kaiwhakamahi, arā, tōna kura, taumata tau, ira tangata, mātāwaka, te aha, te aha.
  2. Me pūrongo i ngā urupare a te kaiwhakamahi ākonga ki ngā pātai toiora tae atu ki te 25
  3. Me tiritiri i ngā mōhiohio kua pūrongotia ki tētahi huinga kaiwhaipānga, hei tauira, Te Tāhuhu o te Mātauranga, te Kura, me te Hapori

Ngā Hangapori Kaiwhakamahi Ākonga

Me āhei Te Tāhuhu o Te Mātauranga ki te tautuhi i ngā ia toiora puta noa i ētahi uara hangapori. I tō rongoā, KĀORE koe e mate ki te hoatu i ngā kāwai wāwāhi hangapori. Mā mātou tērā e whakatau. ME whakaaro kē ka tono mātou i ēnei momo mōhiohio hangapori:

  • Ingoa o te Kura
  • Taumata Tau
  • Tuakiri ira tangata
  • Mātāwaka
  • Ngā whakaritenga tautoko tāpiri
  • Tuakiri Hauā
  • Tūnga Manene
  • Tuakiri Rerenga
  • Tuakiri Ranga Āniwaniwa.

 

Kia mōhio: KORE RAWA e tonoa ngā ākonga kia hoatu i tō rātou ingoa, wāhi noho, taipitopito whakapā, pūtautohu ahurei kura rānei.

Ko te whakaaro ka whai wāhi aua mōhiohio ki ngā raraunga whakamārama tīmata mō tō rongoā oti. Kaore he hiahia kia kohia aua mōhiohio i tēnā, i tēnā whakamahinga a te kaiwhakamahi i te utauta.

Ngā Pātai Toiora:

Ko te take matua o te hanga i tēnei utauta ko te pūrongo i ngā wheako toiora takitahi o tēnā, o tēnā ākonga. KIA KAUA koe e whakawhanake i ngā tikanga toiora anō, ngā ihirangi rānei o ēnei. E whakawhanake ana Te Tāhuhu o Te Mātauranga i ngā tikanga toiora mā tana whai wāhi hāngai ki ngā ākonga Tau 7-13+ i roto i ngā Wāhanga Ako 1 me te 2, 2022. Kua whakarato kētia ngā ākonga i ngā whakautu ki tētahi huinga o ngā pātai matua i ahu mai i te Rautaki Oranga Tamaiti me te Taiohi o Aotearoa.

Ki te kore e oti kē i roto i te kura, e kaha whakatenatenatia ana ngā rōpū tīma whakataetae kia taunga haere ki te mahi whai wāhi ākonga Tikanga Toiora Ākonga kia mārama ai ki te āhua o ngā mōhiohio e kohia ana tērā ka whakamahia ki te whakamōhio i ngā tikanga toiora. Tirohia ngā Tuhipoka Tautoko me te wāhanga Rauemi i te paetukutuku o te whakataetae.

Ina oti ka hiahia te utauta kia urupare te ākonga ki tētahi huinga o ngā pātai toiora tae atu ki te 25. He wero matua tēnei mō tō hoahoa. Ka pēhea koe e whakatitina ai i ō hoa ākonga ki te whai wāhi me te pūrongo tae atu ki te 25 urupare? E hiahia ana mātou kia kite i te wairua auaha i te ara ka whāia e te ākonga i tana whakautu haere i ngā pātai. Ko tētahi ara e tutuki ai pea tēnei ko te whiri i tētahi kōrero hāngai ki roto, ko te waihanga kiripuaki rānei hei hoa haere mō te ākonga i tana haerenga.

He aha anō ēnei pātai? Kāore anō mātou i te mōhio, nā te mea e kohikohi tonu ana mātou me te tātari i ngā urupare mai a ngā ākonga. Heoi anō, ahakoa kāore anō koe kia mohio ki ngā tikanga whakamutunga kia whakamahia i te utauta, me kī tonu ka kapi ēnei kaupapa hei tauira:

  • te rongo i te haumaru,
  • te toiwhenua,
  • te atawhai,
  • te tautoko kia eke i ngā taumata ako ka taea,
  • te kauawhi,
  • te whakaute,
  • te whai wāhi me te whakamana,
  • te hauora torowhānui.

 

Tērā tonu pea he tauākī tohuaki te hōputu o ngā pātai tikanga e 25. Ka tohu te kaiwhakamahi ākonga i tētahi whakatauranga rata whaiaro mā te whakamahi i te awhe Likert, hei tauira,

Ka āhei au te kōwhiri kaupapa e aro ai ahau i roto i aku akomanga.

1--------2-------3--------4--------5-------6-------7
Whakaae = 1 Whakahē = 7

Koinei te āhua o ngā pātai katoa, he pātai ka tahi, me te awhe e kōwhiria ai tō rata ka rua.  Ka hiahia pea koe ki te huri i te tikanga tatau, ki te hanga i tētahi ara ahurei rawa e whiwhi ai mātou i aua urupare! Ki te pēnā, karawhiua! Me whakarite tonu e mārama ana koe ka hiahia mātou i te huinga urupare e tohu ai te kaiwhakamahi i ōna whakaaro mō ētahi tohuaki ōrite.  Me noho takatū ki te tāuru mai ki roto i tō tāpaetanga i te pūtake i kōwhiri ai koe i tō rongoā.

Hei whakarāpopototanga mō te wāhanga pātai toiora, e whakapono ana mātou kāore i te āta hiahiatia te mōhiohio ki ngā ihirangi whakamutunga mō te pūtake o te whakawhanake i te utauta. Tērā pea ā tōna wā ka urutaungia ngā tauākī ihirangi, ka kukuwha rānei i roto i te wā. Me tutuki i tō tāpaetanga ngā āhuahira hoahoa matua kua whakarāpopotohia i raro, ahakoa he aha te ihirangi tikanga toiora.

3. Te tiritiri mōhiohio

Hei te otinga mai o ngā tohuaki toiora, ka āhei ngā ākonga te kōwhiri ki te tiritiri i ā rātou mōhiohio ki ētahi kaiwhaipānga. KĀORE koe e mate ki te whakawhanake i te tikanga tuku i ēnei raraunga. Heoi, ka hiahia pea mātou kia kite ka pēhea taua tukanga e whārere ai i roto i tō hoahoa, me te āhua e hono ai pea ki ngā mōhiohio hangapori, kaituku hoki. Mō ngā take o te whakataetae nei, me whai whakaaro ka tukuna ngā mōhiohio toiora ki ēnei kaiwhaipānga:

  • Te Tāhuhu o te Mātauranga
  • Te kura/ngā kaihautū kura
  • Tētahi atu rōpū hāngai, hei tauira, te Poari Kaitiaki, ngā Iwi

He aha ngā āhuahira hoahoa matua o te utauta?

Me tutuki i tō rongoā whakamutunga ēnei āhuahira hoahoa matua:

  • Kia māmā te whakamahi me te whakatere e ngā ākonga hāngai

Kia māmā te whakamahi me te whakatere i tō rongoā. Ki te uaua ki te ākonga te kite, te tūhono, te whakatere rānei i te utauta ka iti iho te tūponotanga ka whakamahia e ia.

  • Kia rerehua kia whakamahia ai e ngā ākonga hāngai katoa

Me rerehua tō rongoā ki te whānuitanga me te kanorautanga o ngā ākonga. Me kukume mai i te aro a te kaiwhakamahi, me hāngai hoki ki a ia me te aha ka whakamahia e ia.

  • Kia pārekareka kia hiahia ai ngā ākonga ki te whakamahi, ka mutu ka auau tā rātou whakamahi me te kore e takeo haere

Me pupuri e tō rongoā te aro a te ākonga kia oti ai i a ia te tūmahi whakautu/urupare ki ngā pātai/tauākī tae atu ki te 25 mō tōna anō wheako toiora whaiaro. Me whakatenatena anō hoki i te whakamahinga tāruarua i roto i te wā. Kāore mātou e hiahia kia takeo haere te ākonga me te whakamutu i tana whakamahinga ina oti tētahi wāhanga noa iho.

  • Kia whai uara ki ngā ākonga hāngai

Me whakaputa e tō rongoā he urupare pono, whaihua hoki i te kaiwhakamahi. Me whai uara ki te kaiwhakamahi kia riterite tonu tana whakamahinga. Hei tauira, whakaarohia te uara wā poto, wā roa hoki ki te kaiwhakamahi, hei tauira, te urupare inamata, te kokenga whaiaro, te whakatauritenga ki te rōpū pāpori ā-aropā, te raukaha whaiaro me te whanaketanga pūkenga.

Ko ēnei āhuahira hoahoa ngā huanga tino hira o tō rongoā. Ko te tūmanako nei, mā tō rōpū e whakamahi i ōna pūkenga tōpū hei hanga i te rongoā auaha hei whakarite kia tutuki ia āhuahira hoahoa. Ko te tūmanako ia, ka whakamahi me te whakawhanake pea koe i ngā ata, ngā kiripuaki, me ngā tikanga o te whakakēmutanga hei whakarite ka tutuki i a koe ngā āhuahira hoahoa matua.

 

Tō tāpaetanga

Me tuhinga pdf tōtahi tō tāpaetanga, kei roto ko ēnei:

  • He whakarāpopotonga hoahoa: he aha i pērā ai tā koutou hanga i te utauta (Kia 500 kupu i te nui rawa)
  • Tā koutou hoahoa ā-ariā (Kia kaua e nui ake i te 20 whārangi)
  • He whakaarotanga mō te tukanga o tō tīma (Kia 500 kupu i te nui rawa)

I roto i tō rāpopotonga hoahoa, e hiahia ana mātou kia whakamāramahia tā koutou hoahoa. Mā te kore e hipa te 500 kupu, e hiahia ana mātou kia mārama he aha i pērā ai tā koutou hanga i tā koutou utauta. Nō hea ngā mōhiotanga mō te aronga i whāia e tā koutou hoahoa? Te aha, te aha atu. Mā aua kupu e 'whakatairanga' tō hoahoa. Me peita tō whakaahuatanga ā-tuhi i tētahi pikitia mā te hunga whakawā kia mōhio ai rātou e mārama ana koutou ki te utauta, te hunga ka whakamahi, me te āhua e pāhekoheko ai rātou ki te utauta kia ea ai ngā taumahinga me ngā āhuahira hoahoa matua.

Kātahi ka whakaatu mai i tā koutou rongoā hoahoa ā-ariā mā te kupu me te ata. Koirā te wāhanga rahi rawa o tō tāpaetanga, engari KAUA e hipa te 20 whārangi.

Me ōrite te kuputuhi hoahoa me te rongoā hoahoa tētahi ki tētahi. Ka hiahia kē mātou kia kite ka pēhea tō hoahoa e mahi ai e ai ki ngā wheako o te kaiwhakamahi. Nā reira, e hiahia ana mātou kia kite i ngā ata me ngā kupu tērā ka whakaatu mai e mārama ana koe ki ngā mahi me mahi e te utauta, me te āhua e whakamahi ai ōu kaiwhakamahi (ētahi atu ākonga) i te utauta me te whakatere hoki i taua utauta. Māu pea tēnei e whakaatu mā ngā papa kōrero, ngā hoahoa ripo, ngā mea ōrite rānei. Ka hiahia anō pea koe ki te tuhi mai i tētahi rāpopotonga hoahoa koi hei kupu whakamārama, kātahi ka tāmau i ērā atu āhuatanga o tō rāpopotonga hoahoa ki roto i tō rongoā hoahoa. He pai tērā. Me whakarite tonu kia kaua e hipa te 500 kupu i tō whakamārama mai i tō rāpopotonga, ariā anō hoki. 

Ko te tikanga, me āta mārama mātou ki ō whakaaro e pā ana ki te āhua e whakamahia ai te utauta e te kaiwhakamahi, me te pūtake i pērā ai tō hoahoa i te utauta. Me uru pea ki tō rongoā hoahoa ngā huahua ariā, ngā tātuhinga, ngā tauira āhuahira, ngā mahi toi, ngā hoahoa rerenga, ngā hoahoa pūnaha, te kaupapa whai whakaahua, ngā tuhipoka, ngā papa kōrero, ngā aha atu. Ehara i te mea me whakauru mai koe i te katoa o ēnei mea, engari me maumahara tonu e hiahia ana mātou kia āta mārama ki tō rongoā whakamutunga. Ko te tūmanako ia, ka whakamahi me te whakawhanake pea koe i ngā ata, ngā kiripuaki, me ngā tikanga o te whakakēmutanga hei whakarite ka tutuki i a koe ngā āhuahira hoahoa matua.

Hei whakakapinga, me huritao e koe tō wheako. Ko te huritao he wāhi hira o tētahi hoahoa, tukanga ako rānei.  Mā te kore e hipa te 500 kupu, e hiahia ana mātou kia mārama he aha i akona e koe i roto i te tukanga whakataetae hoahoa.

E tūtohu ana mātou kia whakaurua ēnei ki roto i ō kupu huritao:

  • He huritao e pā ana ki te hanganga me ngā pūkenga o tō tīma: I pēhea te kōwhiri i tō tīma taketake? Ngā kaha/whai wāhitanga? I aha koutou i tā koutou whakarite i tā koutou tāpaetanga i te kitenga o ngā āpure mōhiotanga, pūkenga rānei i roto i tō tīma?
  • He huritao mō ā koutou akoranga i a koutou e mahi ana i tēnei mahi: He aha nga mea e poho kererū ana koutou? He aha ō mahi rerekē mēnā ka mahia anō tēnei?
  • He huritao e pā ana ki tō rongoā hoahoa whakamutunga: He aha nga mea e tino poho kererū ana koutou? He aha ngā wāhanga, āhuahira rānei me whakapai atu anō? He ariā anō ō tō tīma mō te huarahi hei whai mō taua whakapainga?

Me tāpae e tō kaitirotiro tīma tō tukunga i tētahi wā e haere ana te whakataetae engari me mua i te 3pm i te 30 o Mahuru 2022. Kāore e whakaaetia ngā tukunga ā muri i taua wā. Me whakauru ki tō tukunga te ingoa o tō tīma me ngā taipitopito whakapā o tō kaitirotiro/whakaruruhau kua rēhita.

Ngā tuhipoka hangarau mō tō tukunga:

Kei a koe te tikanga mō te utauta hei hanga i tō rongoā hoahoa ā-ariā. Pene me te pepa? He pai tēnā. Ngā utauta hanga tauira tuatahi UI/UX pēnei i Figma? He pai tēnā. Ahakoa ngā utauta ka whakamahi koutou, me āhei te tango ata mai me te whakaatu i te tukunga PDF. Nā reira, ki te whakamahi koutou i te pene me te pepa, me matawai i ā koutou hoahoa me te whakarite mō te kōkuhu ki roto i te PDF. Ki te whakamahi Figma koutou, me hopu topengamata me te takatā kia kōkuhuna ai ki roro i te PDF.

Kia kaua e neke atu i te 16MB tō tukunga PDF oti. 

Ka pīrangi āwhina anō?

Tirohia te wāhanga rauemi me te aroturuki haere i Ngā Pātai me ngā Whakautu i te whārangi kāinga o te whakataetae: www.education.govt.nz/wellbeing-tool-competition(external link)

Mō ngā uiui atu anō: whakapā mai i swm.competition@education.govt.nz

Last reviewed: Has this been useful? Give us your feedback